Tác giả: Daniela Hirschfeld. Bài gốc đăng trên SciDev.Net theo giấy phép Creative Commons Attribution 2.0. Bản tiếng Việt do sharelab dịch.
[MONTEVIDEO, SciDev.Net] Các nước Mỹ Latinh và vùng Caribe đang góp chung chuyên môn để thúc đẩy những chính sách trí tuệ nhân tạo (AI) có đạo đức, trong khuôn khổ một lộ trình mới hướng tới phát triển bền vững và bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương.
Hơn 20 quốc gia đã nhất trí lập một nhóm chuyên gia khu vực về tin giả và AI, như một phần của Tuyên bố Santo Domingo được thông qua tại hội nghị cấp bộ trưởng về đạo đức AI tổ chức ở Cộng hòa Dominica.
Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ ba của các Bộ trưởng và Lãnh đạo cấp cao về Đạo đức Trí tuệ Nhân tạo (25–26/6), với sự hỗ trợ của UNESCO và Ngân hàng Phát triển Mỹ Latinh và Caribe, đặt mục tiêu hoạch định và triển khai những hành động cụ thể cho AI có đạo đức, lấy con người, quyền con người và phát triển bền vững làm trọng tâm.
“Mỹ Latinh và Caribe là một trong những khu vực bất bình đẳng nhất thế giới, và AI có thể vừa khoét sâu vừa thu hẹp những khoảng cách đó, tùy vào cách nó được quản trị.” Gisselle Burbano, UNESCO, Montevideo
Tuyên bố này thúc đẩy một lộ trình cho giai đoạn 2026–2027 với năm trụ cột chiến lược: quản trị và quy định pháp lý; nhân lực và tương lai việc làm; bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương; môi trường, phát triển bền vững và biến đổi khí hậu; và hạ tầng.
Bà Gisselle Burbano, phụ trách mảng đạo đức AI khu vực Mỹ Latinh tại văn phòng UNESCO ở Montevideo, cho rằng lộ trình cần “tham vọng và khả thi”, xét tới sự khác biệt về hạ tầng, khung pháp lý và mức độ sẵn sàng của thể chế giữa các nước tham gia.
“Mỹ Latinh và Caribe là một trong những khu vực bất bình đẳng nhất thế giới, và AI có thể vừa khoét sâu vừa thu hẹp những khoảng cách đó, tùy vào cách nó được quản trị,” bà nói với SciDev.Net.
Theo bà Burbano, tốc độ ứng dụng công nghệ thường vượt xa năng lực quản lý của các thể chế. Điều này khiến phụ nữ, cộng đồng gốc Phi vùng Caribe và người bản địa, lao động phi chính thức cùng trẻ em đặc biệt dễ hứng chịu rủi ro — từ thiên kiến thuật toán, mất việc làm, cho tới tác động môi trường do nhu cầu năng lượng của hạ tầng số.
Với bà, quản trị có trách nhiệm không nên trở thành “cái phanh kìm hãm đổi mới”, nhưng lợi ích thu được phải được phân phối công bằng.
Ông Federico Lecumberry, giáo sư về xử lý tín hiệu và học máy tại Đại học Cộng hòa, Uruguay, người không tham dự sự kiện, nhận định các thỏa thuận khu vực là nền tảng bởi AI là “một vấn đề địa chính trị”, dẫn ra những bước tiến của châu Âu, Trung Quốc và Nhật Bản.
Tuy vậy, ông lưu ý rằng từ “chủ quyền” — một khái niệm then chốt hàm ý khai thác tri thức do khu vực tạo ra và phục vụ chính khu vực — lại vắng bóng trong thỏa thuận. Ông cũng nhấn mạnh cần nâng cao năng lực số để “ngăn ngừa lạm dụng và nuôi dưỡng tư duy phản biện”.
Các hành động đề ra trong lộ trình gồm một cẩm nang ứng phó sự cố tin giả, một khóa học mở về kỹ năng AI, và hoạt động tập huấn lồng ghép góc nhìn giới vào chính sách công.
Tuyên bố cũng nâng một nhóm công tác sẵn có về đạo đức AI thành cơ quan thường trực để điều phối và giám sát lộ trình, đồng thời cam kết tổ chức hội nghị cấp bộ trưởng hằng năm nhằm đánh giá tiến độ.
Tin giả trong tầm ngắm
Nhóm Chuyên gia Khu vực về Tin giả và Trí tuệ Nhân tạo mới thành lập sẽ quy tụ các chuyên gia kỹ thuật, giới học thuật và đại diện các tổ chức quốc tế để theo dõi tin giả, tạo ra bằng chứng và phát triển công cụ thực tiễn cho một phản ứng có phối hợp.
Ông Lecumberry, đồng thời là thành viên ban chỉ đạo hội nghị AI Mỹ Latinh Kiphu, hoan nghênh việc lộ trình đặt trọng tâm vào tin giả.
“Không nghi ngờ gì, tin giả là một trong những mối nguy đối với nền dân chủ, và có một nhóm chuyên tạo ra công cụ cùng kiến thức phổ thông về chủ đề này là điều rất giá trị,” ông nói.
Theo bà Burbano, với tần suất bầu cử dày đặc và mức độ sử dụng mạng xã hội rộng khắp, Mỹ Latinh và Caribe ngày càng phơi nhiễm trước tin giả, mà AI lại càng khuếch đại.
“Với UNESCO, tổ chức đã làm việc nhiều năm về tự do báo chí cùng năng lực truyền thông và thông tin, hiện tượng này là mối đe dọa trực tiếp tới quyền con người và chất lượng của các tiến trình dân chủ,” bà nói.
Bà Luciana Benotti, phó giáo sư chuyên về AI đa phương thức và mô hình ngôn ngữ tại Đại học Quốc gia Córdoba, Argentina, cho rằng tin sai lệch là “một vấn đề nghiêm trọng”, bởi không có cách nào về mặt toán học để phân biệt thông tin thật và giả do các mô hình AI tạo sinh sản xuất ra.
“Hiện tại, chưa ai làm trong ngành AI biết lời giải cho bài toán này, và vì thế đây là một rủi ro có thật trên phạm vi toàn cầu,” bà nói với SciDev.Net.
Bà Benotti, người không dự hội nghị, cho rằng vấn đề còn trầm trọng hơn bởi những điểm yếu mang tính cấu trúc ở Mỹ Latinh. Nếu trường học hay các cơ quan báo chí ứng dụng công cụ AI mà thiếu cân nhắc kỹ lưỡng, họ sẽ đưa vào những hệ thống có thể đồng hóa tư duy, xóa nhòa ký ức lịch sử của khu vực và hợp thức hóa tin giả.
Bà cũng cảnh báo AI đang làm trầm trọng thêm tình trạng bóc lột người lao động: sinh viên tốt nghiệp ngành công nghệ khó tiếp cận các vị trí mới vào nghề hơn, còn lao động nhiều kinh nghiệm thì chịu áp lực lớn hơn vì kỳ vọng năng suất cao hơn.
“Đây là vấn đề cụ thể liên quan tới quyền con người, và sự phối hợp khu vực là rất cần thiết,” bà nói thêm.
Nhìn về phía trước, bà Burbano kỳ vọng lộ trình 2026–2027 sẽ tạo ra những công cụ thiết thực để chính phủ các nước thiết kế và đánh giá khung pháp lý cùng các chính sách công khác về AI.
“Với UNESCO, chỉ số quan trọng nhất không phải là bao nhiêu văn bản được ban hành, mà là bao nhiêu quốc gia chuyển hóa được những cam kết này thành chính sách công cụ thể giúp cải thiện việc quản trị AI,” bà nói.
Bài viết do ban biên tập khu vực Mỹ Latinh và Caribe của SciDev.Net thực hiện.