Selfie một sải tay: mũi to, mặt tròn, tai biến đâu mất. Đưa máy cho người bên cạnh, lùi ra hai bước, chụp lại — vẫn ống kính ấy, vẫn khuôn mặt ấy, mà mặt bạn trở lại bình thường. Thứ vừa thay đổi không nằm trong máy:
Ảnh nhỏ dần theo 1/khoảng cách — và mũi bạn ở gần hơn
Vật cao h đặt cách máy d hiện lên ảnh với kích thước tỉ lệ h/d — luật một-trên-d chi phối mọi phép nhìn, từ ngón tay che được mặt trăng tới thị sai của ngôi sao gần nhất. Nhưng khuôn mặt không phẳng: chóp mũi nhô trước mặt phẳng gò má chừng Δ = 4 cm, tức được chụp ở cự ly d − Δ trong khi gò má ở cự ly d:
k = d / (d − Δ)Cắm số vào là hết tranh cãi. Selfie ở d = 0,30 m cho k = 1,154 — mũi bạn được vẽ to hơn mặt phẳng gò má 15,4%. Người khác chụp giùm ở 2,0 m: k = 1,020, tức 2,0% — phần dôi nhỏ hơn 7,5 lần, dưới ngưỡng mắt người nhận ra. Vành tai còn thiệt hơn: nó lùi chừng 10 cm sau chóp mũi, nên vẫn trong cú selfie ấy — mũi cách máy 26 cm, vành tai cách 36 cm — mũi được vẽ to hơn tai 38,5%, và trong ảnh hai vành tai như bị nuốt mất. Ở 2 m, chênh lệch ấy chỉ còn 5,1%.
Ống kính chỉ quyết định bạn phải lùi tới đâu
Trong công thức trên không có chữ nào là tiêu cự. Việc duy nhất của ống kính là quyết định ảnh rơi vào đâu và to bao nhiêu trên cảm biến: bề ngang khuôn hình W nó ôm được ở cự ly d tuân một quan hệ góc thuần tuý (tiêu cự quy đổi full-frame, khung 36 mm):
f = 36 · d / W (mm)Muốn khuôn hình rộng 40 cm — vừa mặt và vai — ở 0,30 m bạn cần 27 mm, đúng cỡ camera trước điện thoại; ở 2,0 m cần 180 mm. Ống góc rộng không bẻ cong ai: nó chỉ cho phép bạn đứng gần, rồi khoảng cách làm nốt phần việc. Thanh trượt thứ ba của demo nói thẳng điều ấy — nới khuôn hình từ 40 lên 60 cm thì tiêu cự cần ở 0,30 m tụt từ 27 xuống 18 mm, còn đường xanh không nhúc nhích một pixel.
Vì sao 85 mm được gọi là “tiêu cự chân dung”
Muốn k dưới 1,05 — mức méo 5% không ai để ý — cần d ≥ Δ·1,05/0,05 = 0,84 m. Đó đúng là chỗ mấy ống chân dung kinh điển đặt bạn vào: với khuôn hình 40 cm, ống 85–90 mm buộc người chụp lùi ra khoảng 1 m, nơi k = 1,042.
“Ống chân dung” vì thế là một hiểu lầm may mắn: thứ được khen là ống kính, thứ làm việc là hai bước chân lùi mà nó bắt bạn phải đi. Gậy selfie đẩy máy ra 1,1 m và kéo méo xuống 3,8% — một ống chân dung làm bằng nhôm, giá vài chục nghìn. Không gậy thì chụp rộng rồi cắt cúp: cắt cúp không đổi phối cảnh.
Trường hợp biên: ống góc rộng có méo thật, nhưng ở rìa khung
Ống kính không hoàn toàn vô can — nó phạm một tội khác hẳn. Ống góc rộng dùng phép chiếu thẳng r = f·tanθ để giữ đường thẳng vẫn thẳng, và cái giá là mọi thứ lệch trục bị kéo dãn 1/cos²θ theo phương xuyên tâm nhưng chỉ 1/cosθ theo phương tiếp tuyến. Với ống 24 mm, góc khung lệch trục 42,0°: dời một khuôn mặt từ giữa khung ra góc mà giữ nguyên cự ly thì nó nở 1,81 lần một chiều và 1,35 lần chiều kia — tròn hoá trứng, diện tích 2,44 lần — dù bạn đứng cách 3 m. Ảnh tập thể nhẹ hơn thế, vì người đứng đầu hàng đã ở xa máy hơn người giữa hàng đúng 1/cosθ: một thừa số cos bị khấu trừ, đầu họ cao y như cũ mà chỉ bè ngang thêm 1/cosθ — đúng 25% ở giữa mép ngang khung 24 mm. Vẫn đủ để nhận ra, và cách chữa là đổi chỗ chứ không phải giảm cân. Ống mắt cá bỏ hẳn phép chiếu ấy (r = f·θ) nên rìa khung hết phình, đổi lại mọi đường thẳng đều cong.
Chiều ngược lại ít ai để ý: đẩy d ra vô cực thì k → 1,000. Kéo thanh trượt tới hết cỡ — 5,0 m, bù khuôn hình bằng ống 450 mm — và k = 1,008: khuôn mặt mất sạch chiều sâu, bẹt như tranh dán tường. Ảnh là một phép chiếu, nó luôn nói dối về chiều sâu; thứ duy nhất bạn được chọn là nói dối theo hướng nào. 30 cm phóng đại chiều sâu, 5 m xoá nó, còn khoảng một mét trùng khít với cự ly bộ não bạn quen thấy nhất: cự ly của một cuộc trò chuyện.