42 bài viết
Bốn mùa chiếm bốn cung 90° bằng nhau trên hoàng đạo, nhưng xuân dài 92,75 ngày còn đông chỉ 88,99. Quỹ đạo Trái Đất tròn tới 139 phần triệu — cái lệch nằm ở chỗ Mặt Trời ngồi lệch tâm 2,50 triệu km, và định luật diện tích khuếch đại nó lên 92 lần.
Đọc tiếp →g ở cực là 9,8322 m/s², ở xích đạo 9,7803 — chênh 0,53%, mà hai phần ba khoản đó là do Trái Đất tự quay. Người 60 kg đứng ở cực 'nặng' hơn ở xích đạo 318 gram, và mọi cân điện tử bán ra đều phải khai báo vùng trọng lực.
Đọc tiếp →Ở Paris mặt phẳng dao động quay 11,33° mỗi giờ, trọn vòng sau 31,8 giờ. Ở Hà Nội chỉ 5,39°/giờ — 66,8 giờ; ở TP.HCM 2,82°/giờ — 127,7 giờ, tức năm ngày rưỡi. Ở xích đạo con lắc không quay một độ nào, mãi mãi.
Đọc tiếp →Hạt từ gió mặt trời không rơi thẳng xuống — nó trượt theo đường sức từ. Đường sức vươn tới 6,6 bán kính Trái Đất chạm mặt đất ở đúng vĩ độ 67°, và đó là bán kính vòng cực quang. Đường sức đi qua Hà Nội chỉ vươn cao 340 km, thấp hơn cả trạm ISS.
Đọc tiếp →Kính James Webb ở cách Trái Đất 1,5015 triệu km — đúng 1,004% đường tới Mặt Trời, xa gấp 3,91 lần Mặt Trăng. Con số ấy không do ai chọn: nó rơi ra từ một căn bậc ba. Và chỗ ấy là yên ngựa — sai lệch nhân e sau mỗi 23,4 ngày, nên Webb phải đốt nhiên liệu ba tuần một lần.
Đọc tiếp →Trái Đất đi ngang trước Mặt Trời chỉ làm nó mờ đi (6 371/696 000)² = 84 phần triệu, trong 12,98 giờ. Sao Mộc dễ hơn 121 lần. Cả ngành săn ngoại hành tinh dựng trên một phép chia hai bán kính rồi bình phương — và trên 0,47% may mắn hình học.
Đọc tiếp →Dưới một khoảng cách nhất định, chênh lệch lực hút giữa hai đầu một vệ tinh vượt lực tự hút của chính nó. Với Sao Hoả ngưỡng ấy là 10 586 km — mà Phobos đang ở 9 376 km, tức đã nằm trong. Những rãnh song song trên bề mặt nó chính là vết nứt đang mở.
Đọc tiếp →Từ trường Trái Đất không nằm ngang. Dưới Hà Nội đường sức cắm xuống đất 31,9°, ở TP.HCM chỉ 9,9°, ở Paris tới 64,4°. Bạn không thấy điều đó vì kim la bàn bị gắn thêm một khối lượng lệch — và chiếc la bàn cân ở châu Âu đem về Việt Nam sẽ vểnh kim, cạ vào mặt kính.
Đọc tiếp →Khẩu độ 200 mm hứng ánh sáng gấp 816 lần con ngươi 7 mm và đẩy cấp sao giới hạn từ 6,9 lên 14,2. Còn dòng "675×" in trên hộp kính 60 mm cho đồng tử ra 0,089 mm — nhỏ hơn ngưỡng hữu ích 5,6 lần, tức là phóng to một vệt mờ.
Đọc tiếp →Thuỷ triều là cái phanh: nó rút mômen động lượng khỏi vòng quay Trái Đất rồi đổ sang quỹ đạo Mặt Trăng. Ngày dài thêm 1,8 ms mỗi thế kỷ, Mặt Trăng lùi 3,83 cm mỗi năm — và vạch tăng trưởng trên san hô kỷ Devon đếm được 400 ngày trong một năm.
Đọc tiếp →Ở chân trời bạn đứng xa Mặt Trăng thêm gần trọn một bán kính Trái Đất, nên đường kính góc tụt từ 31,60′ xuống 31,08′ — nhỏ đi 1,6% chứ không to lên. Dao động thật do quỹ đạo elip lớn gấp tám lần, 33,51′ so với 29,37′, mà chẳng ai nhận ra vì nó kéo dài một tháng.
Đọc tiếp →Hai proton phải vượt hàng rào Coulomb 720 keV mới chạm được nhau, nhưng lõi Mặt Trời chỉ cho chúng 1,35 keV — thiếu 532 lần, xác suất cổ điển là 7,6×10⁻²³². Mặt Trời vẫn cháy vì phản ứng không xảy ra ở năng lượng trung bình mà ở đỉnh Gamow 6,07 keV, nơi hai hàm mũ ngược chiều gặp nhau.
Đọc tiếp →Khối tâm Mặt Trời–Sao Mộc nằm cách tâm Mặt Trời 742 000 km, tức 1,067 lần bán kính Mặt Trời — ngoài bề mặt. Ngôi sao của chúng ta vẽ vòng quanh điểm ấy ở 12,45 m/s, đúng tốc độ một chiếc xe máy trong phố. Trái Đất chỉ làm nó lắc 8,94 cm/s, và đó là bức tường mọi máy quang phổ đang cố trèo qua.
Đọc tiếp →Sao Thuỷ tự quay hết 58,646 ngày và đi hết quỹ đạo trong 87,969 ngày. Trừ hai nghịch đảo cho nhau ra 175,94 ngày — đúng 2,000 năm Sao Thuỷ cho một lần Mặt Trời mọc rồi mọc lại. Cũng phép trừ ấy giải thích vì sao ngôi sao của bạn mọc sớm hơn 3 phút 56 giây mỗi đêm.
Đọc tiếp →Đốt động cơ về phía trước không đưa bạn tới gần hơn — nó nâng quỹ đạo, kéo dài chu kỳ và đẩy bạn ra sau. Muốn bắt kịp thì phải hạ xuống: thấp hơn 1 km làm chu kỳ ngắn đi 1,228 giây và rút ngắn 9,42 km mỗi vòng — đúng 3π km cho mỗi km hạ, ở bất kỳ độ cao nào, giá 0,57 m/s.
Đọc tiếp →Mặt Trời rộng gấp 400 lần Mặt Trăng và cũng xa gấp 389 lần, nên hai đĩa trên trời suýt bằng nhau. Nhưng nón bóng tối của Mặt Trăng trung bình chỉ dài 373 575 km, dừng lại 4 454 km trên đỉnh đầu bạn — nên vành khuyên (33,2%) nhiều hơn toàn phần (26,7%).
Đọc tiếp →Hôm nay ở Hà Nội Mặt Trời lên cao nhất lúc 11 giờ 56, không phải 12 giờ. Quỹ đạo elip và trục nghiêng 23,4° kéo khoảnh khắc ấy trôi từ 11:40 đầu tháng 11 tới 12:11 giữa tháng 2 — biên độ 31 phút. Chấm nó lên đồ thị suốt một năm, 365 điểm khép thành hình số tám.
Đọc tiếp →Chỉ đúng một độ cao khiến vệ tinh quay cùng nhịp Trái Đất: 35 786 km. Chảo ở Hà Nội phải ngẩng 51,6° để bắt Vinasat ở 132° Đ, ở TP.HCM là 57,9°. Cái giá của độ cao ấy là 493 ms trễ khứ hồi cho một cuộc gọi — đủ để hai người liên tục cắt lời nhau.
Đọc tiếp →Trái Đất phình xích đạo 21,4 km làm mặt phẳng quỹ đạo vệ tinh xoay dần. Chọn đúng góc nghiêng thì tốc độ xoay ấy khớp 0,9856 °/ngày với Mặt Trời — vệ tinh mãi mãi bay qua mỗi điểm vào cùng một giờ địa phương. Ở 700 km, góc ấy là 98,19°: cosin của nó âm, nghĩa là quỹ đạo buộc phải nghịch hành.
Đọc tiếp →Đường rẻ nhất tới Sao Hoả là nửa ellipse chạm cả hai quỹ đạo, mất 259 ngày và hai lần đốt tổng cộng 5,59 km/s. Muốn tới đúng chỗ hẹn, lúc rời Trái Đất hành tinh đỏ phải đang ở trước ta đúng 44,3° — hình dạng chỉ lặp lại mỗi 25,6 tháng.
Đọc tiếp →223 tháng giao hội = 6 585,3211 ngày; 242 tháng giao điểm = 6 585,3575 ngày. Hai con số chỉ lệch nhau 52 phút, và chính sự trùng khớp suýt hoàn hảo ấy khiến nhật thực lặp lại. Nhưng 0,3211 ngày dư thành 7 giờ 42 phút Trái Đất quay tiếp: lần thực sau rơi xuống chỗ cách 116° kinh tuyến về phía Tây.
Đọc tiếp →Đi hết đường kính quỹ đạo Trái Đất — 299 triệu km — Proxima Centauri chỉ dịch tối đa 1,536 giây cung trên nền trời. Nửa góc ấy, 0,7681″, là thị sai; nó bằng đúng một đồng xu 1 cm nhìn từ 2,69 km. Định nghĩa parsec ra thẳng từ đó.
Đọc tiếp →Vận tốc thoát ly tỉ lệ thuận với bán kính, không phải với căn của nó — nên trên hòn đá bán kính 1 km, bức tường 11,2 km/s của Trái Đất hạ xuống còn 1,06 m/s. Người đi bộ đạt 1,4 m/s. Và chu kỳ một vòng sát bề mặt — 140 phút — không phụ thuộc kích thước, chỉ phụ thuộc mật độ.
Đọc tiếp →Vật còn thuộc hệ Mặt Trời không thể vượt 42,12 km/s khi đi ngang quỹ đạo Trái Đất. Cộng 29,78 km/s Trái Đất đang chạy, rồi cộng nốt lực hút của chính nó: trần cứng 72,76 km/s. Sàn là 11,10 km/s — và không ai chạm tới được.
Đọc tiếp →Trong khung của hành tinh, tàu vũ trụ vào và ra cùng một tốc độ — chỉ đổi hướng. Nhưng Sao Mộc đang chạy 13,06 km/s, nên nhìn từ Mặt Trời cú bay ngang ấy lãi tới 17,97 km/s, và không bao giờ được quá 26,12. Sao Mộc trả khoản đó bằng 7,6×10⁻²¹ m/s.
Đọc tiếp →Trục Trái Đất là một con quay khổng lồ đang tiến động: nó vẽ hết một vòng nón rộng 46,9° trong 25 772 năm. Trong 2 000 năm kể từ khi người ta lập bảng hoàng đạo, mọi mốc đã trôi 27,9° — gần trọn một cung 30°. Mất 71,6 năm cho mỗi độ.
Đọc tiếp →Nắng đè lên mỗi mét vuông gương một lực 9 micro-newton — bé đến nực cười, nhưng không bao giờ tắt và không cần chở nhiên liệu. Cộng dồn đủ lâu, cú đẩy của photon thắng cả động cơ tên lửa.
Đọc tiếp →Nén Trái Đất còn 9 mm là ánh sáng hết đường ra. Công thức một dòng r_s = 2GM/c² định nghĩa hố đen — và giấu một cú lừa: hố đen càng to càng... loãng, có cái loãng hơn không khí.
Đọc tiếp →Thu tay vào là xoay nhanh hơn — ai cũng biết. Ít ai để ý: động năng quay tăng theo, và ai đó phải trả. Hoá đơn gửi về cơ bắp, và cùng hoá đơn ấy định hình các thiên hà.
Đọc tiếp →Treo lệch một đầu trục bánh xe: không quay thì rơi sập, đang quay tít thì lững thững đi vòng quanh dây treo như trêu ngươi trọng lực. Không có phép màu — chỉ có mô-men lực bị bắt làm việc khác.
Đọc tiếp →Càng xa chạy càng nhanh, đều tăm tắp theo v = H₀d — và nghịch đảo của hệ số góc ấy ra thẳng 14 tỉ năm. Đường thẳng khiêm tốn nhất của thiên văn học là giấy khai sinh của vũ trụ.
Đọc tiếp →T² = a³ nghe như câu thần chú để thuộc lòng — cho tới khi vẽ sáu hành tinh lên trục log-log và thấy chúng xếp hàng thẳng tắp đến bốn chữ số. Kèm cách dùng nó làm cân đo khối lượng thiên hà.
Đọc tiếp →Sao đỏ là sao nguội, sao xanh là sao nóng — ngược với vòi nước. Cùng công thức λmax = b/T giải thích vì sao đèn sợi đốt phí 95% điện và vì sao mắt ta nhìn rõ nhất đúng chỗ Mặt Trời phát mạnh nhất.
Đọc tiếp →Vì sao nhiệt hạch VÀ phân hạch — hai phản ứng ngược chiều nhau — cùng toả năng lượng? Vì cả hai đều leo về một đỉnh núi: sắt-56, nơi mỗi nucleon bị trói chặt nhất. Đường cong năng lượng liên kết là tấm bản đồ số phận của vật chất.
Đọc tiếp →Tên lửa phải chở nhiên liệu để... đẩy chính nhiên liệu — nên Δv chỉ tăng theo logarit. Kết cục: 95% khối lượng con tàu là chất đốt, người và hàng là ghi chú bên lề. Tsiolkovsky viết bản án ấy từ 1903, trước cả máy bay có mặt ở Nga.
Đọc tiếp →Cùng một hòn đá bẩn 11 km, sát Mặt Trời lao 54,6 km/s, ra rìa hệ chỉ còn 0,91 km/s — chậm hơn cả máy bay tiêm kích. Công thức vis-viva đọc vận tốc từ khoảng cách như đọc số dư từ sổ tiết kiệm.
Đọc tiếp →Thuỷ triều không quan tâm ai kéo mạnh — nó chỉ đo ai kéo LỆCH giữa hai bờ Trái Đất. Lực triều rơi theo 1/d³, và ở thước đo đó Mặt Trăng gần thắng Mặt Trời xa với tỉ số 2,2:1.
Đọc tiếp →Bắn ngang một viên đạn đủ nhanh và nó rơi mãi mà không chạm đất — đó là quỹ đạo. Demo chạy bằng hằng số hấp dẫn thật, tái tạo đúng chu kỳ 90 phút của trạm ISS.
Đọc tiếp →Một vành trạm quay đủ nhanh thì sàn đẩy bạn y như mặt đất đẩy bạn: a = ω²r. Vấn đề không phải tạo ra 1g — máy giặt nhà bạn tạo được 400g — mà là tạo 1g sao cho con người không nôn.
Đọc tiếp →Không phải vì cờ nhỏ hay kính yếu — vì ánh sáng là sóng, và sóng chui qua lỗ thì loe. Muốn phân giải 1,5 mét ở khoảng cách 384 000 km cần gương 172 mét: giới hạn nhiễu xạ không nhận hối lộ.
Đọc tiếp →Bầu khí quyển là cuộc rượt đuổi giữa tốc độ thoát của hành tinh và cái đuôi nhanh nhất của phân bố Maxwell. Trái Đất thua hydro, thắng nitơ; Mặt Trăng thua tất; Titan nhỏ hơn Mặt Trăng nhưng lạnh cóng — và cái lạnh cứu cả bầu trời của nó.
Đọc tiếp →Sự thật ít ai tin: đầu tháng Một, Trái Đất gần Mặt Trời hơn tháng Bảy 5 triệu km — đúng giữa mùa đông Bắc bán cầu. Mùa không do khoảng cách; nó do cái trục nghiêng 23,4° và một hàm sin trải mỏng nắng.
Đọc tiếp →